Üç Vadiden Kendine Yolculuk · Bölüm 49/96
Her yoğun duygu toplumsal dayatma değildir. Bazı hassasiyetlerimiz, toplumun kaba ayarlarından ve içimizdeki sürtüşmelerden ayıklandıktan sonra bile bizde kalır. O zaman mesele onları yok etmek değil; mizacımızın iklimini tanıyıp ona göre yaşamayı öğrenmektir.
*
Suçluluk örneğinde toplumun duygularımızı nasıl biçimlendirebildiğini gördük. Aile, okul, iş, ilişkiler ve kültür; suçluluğu, utancı, eksiklik duygusunu ve değersizlik hissini yoğun biçimde etkileyebilir.
Ama…
Her yoğun duygu toplumsal dayatma değildir.
Her hassasiyet içimize yerleştirilmiş bir baskıdan doğmaz.
Her zorlandığımız yer, dışarıdan bize yüklenmiş bir kalıp değildir.
Bazı duygularımız, toplumun kaba ayarlarından arındırıldıktan sonra bile bizde güçlü kalabilir. Çünkü mizacımız vardır. Her insanın iç iklimi aynı değildir.
Suçluluk, utanç, öfke, kaygı, eksiklik hissi, değersizlik dalgalanmaları… Bunların her biri bizde farklı düzeylerde, farklı bağlamlarda ve farklı karışımlarla çalışabilir. Kimimiz bazı durumlarda suçluluğa daha hızlı çekiliriz. Kimimiz görünür olduğumuzda utancı daha yoğun hissederiz. Kimimiz haksızlıkta öfkeye, belirsizlikte kaygıya, başarısızlıkta değersizlik hissine daha kolay savruluruz.
İç iklimimiz tek bir duygudan oluşmaz; duyguların bizdeki dağılımından, yoğunluğundan, eşiklerinden ve birbirleriyle kurdukları ilişkiden oluşur.
Bu yüzden özdeğer çalışması, yalnızca “toplum bana bunu yaptı” demekle tamamlanmaz.
Toplumun bıraktığı yükleri ayıklarız.
İçimize yerleşmiş eski sesleri tanırız.
Bize ait olmayan ölçüleri mümkün olduğunca bırakırız.
İçimizdeki sürtüşmeleri, birbirine karışmış duyguları ve eski düğümleri de çalışırız.
Ama bütün bu ayıklamalardan sonra geriye hâlâ bazı hassasiyetler kalabilir.
İşte orada mizaçla karşılaşırız.
Mizaç, her zaman düzeltilmesi gereken bir arıza değildir. Bazen yaşam boyu birlikte çalışacağımız iç iklimimizdir.
Soğuk bir iklimde yaşıyorsanız, havaya kızarak ısınamazsınız. Sürekli “Ben neden üşüyorum?” diye kendinizi suçlayarak da yaşayamazsınız. İklimi tanır, ona göre giyinirsiniz. Mont alırsınız. Evinizi yalıtırsınız. Dışarı çıkacağınız zamanı seçersiniz. Soğuğun düşmanınız olmadığını ama hesaba katılması gerektiğini öğrenirsiniz.
Mizaç da böyledir.
Bazı konularda daha çabuk suçluluk hissediyorsanız, bunu bilmek gerekir. Bazı ortamlarda daha hızlı utanıyorsanız, bunu hesaba katmak gerekir. Bazı ilişkilerde değersizlik hissiniz kolay tetikleniyorsa, kendinizi suçlamak yerine iç ikliminizi tanımak gerekir.
Bu, teslimiyet değildir.
“Mizacım böyle, yapacak bir şey yok” demek değildir. Tam tersine, çalışmanın daha gerçekçi başlangıç noktasıdır. Çünkü insan ancak bulunduğu yerden başlayabilir. Hayali bir yerden değil.
Diyelim ki verdiğiniz bir hizmet için para istemekte zorlanıyorsunuz. Her teklif aşamasında içinizde bir sıkışma oluyor. “Bunu istemem ayıp mı?” diye düşünüyorsunuz. “Karşılık beklemek beni kötü biri yapar mı?” diye hissediyorsunuz. Belki geçmişten gelen para, değer, emek, hak etme ve suçluluk izleri birbirine karışıyor.
Burada önce karışan sesleri ayıklamak gerekir. Toplumsal sesler olabilir, eski aile ölçüleri olabilir, parayla ilgili kültürel kabuller olabilir, kendi iç sürtüşmeleriniz olabilir.
Para istemek gerçekten yanlış mı?
Emek verdiğim bir işin karşılığını istemek suç mu?
Bana öğretilen hangi ses burada konuşuyor?
İçimde hangi taraf para istemekten rahatsız oluyor, hangi taraf emeğinin karşılığını almak istiyor?
Bu suçluluk bana mı ait, yoksa bana yüklenmiş mi?
Burada gerçek bir zarar var mı, yoksa eski bir değer ölçüsü mü çalışıyor?
Bu sorularla epey yol alınabilir.
Ama diyelim ki çalıştınız. Bazı eski sesleri ayıkladınız. İç sürtüşmelerinizi biraz daha duyulur hâle getirdiniz. Parayla ilişkinizi biraz daha sağlıklı hâle getirdiniz. Yine de pazarlık yapmak sizi yoruyor. Yine de ücret konuşmak enerjinizi düşürüyor. Yine de üretiminize ayırmak istediğiniz dikkatin bir kısmı bu süreçte tükeniyor.
O zaman geriye kalan şeyi yalnızca “çözülmemiş sorun” diye görmek zorunda değilsiniz.
Belki de bu hassasiyet, mizacınıza daha uygun bir düzen kurmanızı istiyordur.
Güvenilir biriyle çalışabilirsiniz. Süreci daha standart hâle getirebilirsiniz. Fiyatlandırmayı yazılı ve net yapabilirsiniz. Pazarlık alanını daraltabilirsiniz. Bazı görüşmeleri başkasına devredebilirsiniz. Kendinizi gereksiz yere her seferinde aynı duygusal sınava sokmayabilirsiniz.
İklime göre giyinmek budur.
Ama dikkat edelim: İklime göre giyinmek, çalışılması gereken yeri atlamak değildir. Bir şeyi mizaç saymadan önce, içindeki toplumsal yükü, eski yarayı, çözülmemiş iç sürtüşmeyi ve gerçekten geliştirilebilecek beceriyi yoklamak gerekir. Mizaç, bu yoklamadan kaçmak için değil; yoklamadan sonra kalan iklimle daha uygun yaşamak için kullanılır.
Aksi hâlde eski düğümün etrafından dolaşmış oluruz. Bu yüzden paradan iğrenme, karşılık istemekten utanma ya da kendini değersiz görme gibi güçlü düğümleri hiç yoklamadan bunları mizaç kabul etmek ve kendimizi bu hâlimizle başkalarına teslim etmek risklidir. Böyle yaparsak, teslim olduğumuz kişi kötü niyetli olmasa bile, bizim kurduğumuz bu kırılgan düzen içinde fark etmeden bizi sömürebilir. Ya da kendi değerimizi hâlâ sahiplenemediğimiz için, kurduğumuz düzen içeriden çürük kalabilir.
Bu yüzden sıra önemlidir.
Önce ayıklarız.
Sonra kalan iklimi tanırız.
Sonra ona göre yaşama düzeni kurarız.
Yaşadıkça öğrenir; öğrendikçe yeniden ayıklar, yeniden dönüştürürüz.
Bu yaklaşım, özdeğer çalışmasında çok önemlidir. Çünkü kendimize tekrar tekrar yüklenip tükenebiliriz. Sanki her hassasiyetimiz yok olmalıymış gibi yaşayabiliriz. Oysa bazı hassasiyetler yok edilmek için değil, tanınmak ve uygun şekilde yönetilmek için vardır.
Kimi insan kalabalıkta daha çabuk yorulur.
Kimi eleştiriden daha fazla etkilenir.
Kimi belirsizlikte daha hızlı kaygılanır.
Kimi duygusal mesafeyi daha ince hisseder.
Kimi haksızlığa daha sert tepki verir.
Bunların hepsi otomatik olarak sorun değildir. Ama tanınmazsa sorun hâline gelebilir.
Mizacını tanımayan insan, her hava değişiminde kendini suçlar.
Mizacını tanıyan insan, hangi havada nasıl giyineceğini öğrenir.
Özdeğer de burada daha sahici bir zemine oturur.
Kendimizi değerli hissetmek için bütün hassasiyetlerimizi yok etmek zorunda değiliz. Değerli olmak, hiçbir şeyden etkilenmemek değildir. Güçlü olmak, iç iklimimiz yokmuş gibi davranmak değildir.
Bazen güç, iklimimizi bilmekten gelir.
Nerede korunmaya ihtiyacımız var?
Nerede alıştırmaya?
Nerede destek almaya?
Nerede sınır koymaya?
Nerede kendimizi fazla zorlamamaya?
Nerede de “bu benim hassasiyetim; ama yaşamımı yönetmesine izin vermeyeceğim” demeye?
Bu sorular, mizacı düşmanlaştırmadan çalışmamıza yardım eder. Çünkü ayıklanmamış toplumsal baskı kadar, tanınmamış mizaç da özdeğerimizi yorabilir.
Artık değersizlik hissine daha yakından bakabiliriz. Toplumun değer mesajları iç iklimimizin hassas bölgelerine denk geldiğinde ne olur? Bu his nasıl büyür, nasıl iç yargıya dönüşür, nasıl bizi yönetmeye başlar?
Bir sonraki başlıkta bunu ele alacağız.
← SUÇLULUK: TOPLUMSAL SESİ AYIRT ETMEK | İçindekiler | TOPLUMUN DAYATTIĞI DEĞERSİZLİK HİSSİ →
© 2026 Mustafa Acungil. Tüm hakları saklıdır. Bu kitap web sitesinde ücretsiz okunması için sunulur ve zaman zaman güncellenebilir (canlı kitap · Sürüm: 2026-07). Bağlantıyı paylaşmakta özgürsünüz; metni kopyalayıp başka yerde yayımlamak izne tabidir. Ayrıntı → Haklar ve Kullanım.
